Hôm qua chuyện Tây, hôm nay chuyện Ta

Hôm qua chuyện Tây, hôm nay chuyện Ta

Những năm gần đây, trong tiềm thức sâu thẳm, lòng tôi cháy bỏng niềm mong ước xã hội có một sự đổi thay. Đổi thay kiểu gì cũng được nhưng phải đổi thay. Và cũng là niềm mong ước, xã hội đổi thay đấy nhưng đừng xấu đi.

Sau ngày Liên Xô sụp đổ, tôi có chuyến công tác đến nước Nga vào năm 1990. Bấy giờ đã của El-xin và Gai-đa.

Hình ảnh đập vào mắt, tác động đến tất cả những ai đã từng ở Liên Xô những năm trước là nước Nga hôm nay cùng những công dân Xô-viết của nó, một thời được ca ngợi trước kia, đang đối diện với một xã hội nghèo khó. Những cô gái đứng đường, những ông bà già bày bán đi các kỷ niệm ngày xưa và cả các đồ lặt vặt mà ngay người Việt như tôi nhìn những món đồ đó cũng chán. Họ, người dân mà tôi rất yêu, đang phải kiếm ăn bằng nhiều cách, những người không còn biết dựa vào ai thì phải bán đi những kỷ niệm để sống, một sự chua xót bẽ bàng. Tất cả những điều đó khiến trào dâng trong lòng tôi niềm xót thương rất khó nói cũng rất khó sẻ chia với người dân Nga vốn rất tự trọng và đôn hậu: mình muốn sẻ chia nhưng liệu người ta có tiếp nhận? Chẳng gì chỉ mới hôm qua, họ vẫn là công dân của một cường quốc, người ta có lòng tự hào chính đáng của người ta chứ!

Thế rồi sau nhiều chọn lựa, El-xin đã chọn được người vực được nước Nga đứng dậy. Dẫu đâu đó có ai đó gọi là một sự nửa vời, một sự bất đắc dĩ thì mình nghĩ, đây cũng là vì danh dự nước Nga, vì dân tộc Nga, trong đó có cả phần El-xin được miễn trừ mọi xem xét của luật pháp khi ông đang cầm quyền. Và nước Nga đã đứng vững sau nhiều bão tố chính trường và bão tố cuộc sống. Nước Nga đã và đang lấy lại vị thế của mình.

Nói đến nước Nga hay nhiều nước khác ở Đông Âu cũng là nói về một sự cần thiết phải thay đổi. Có sự thay đổi phải trả giá bằng súng đạn và máu nhưng cũng có những sự thay đổi êm đẹp như một số nước Đông Âu. Phải trả giá bằng máu hay tiến hành sự thay đổi êm đẹp phụ thuộc phần vô cùng lớn vào chính phủ nước đó, biết hay không biết lắng nghe nguyện vọng người dân, dám trao quyền tự quyết cho người dân, không được phép thay mặt người dân áp đặt và lựa chọn.

                                                            *****

Xem ra hiện nay chúng ta không có một chính phủ biết lắng nghe vì thế đòi hỏi một sự đổi mới không phải trả giá là điều không thể, khi mục tiêu mà chúng ta phải lựa chọn là tương lai làm cho xã hội tốt đẹp hơn.

Chắc chắn cái giá phải trả bằng máu đắt hơn cái giá phải chịu sự hỗn loạn khi thời thế thay đổi, chính quyền thay đổi. Bởi như một bài báo của tiến sĩ Lê Kiên Thành (con trai Lê Duẩn): khoảng 1/3 dân số nước ta sống dựa vào chế độ hiện tại hoặc hưởng lợi lộc từ chế độ hiện tại. Không thể không có sự hỗn loạn khi thay đổi thể chế hoặc cải cách chính trị. Chúng ta, người dân muốn chọn cách thứ hai. Các nhà hoạt động chính trị cũng nên chọn cách thứ hai. Hỗn loạn xảy ra hay không phụ thuộc cách xử lý của chính quyền với sự thay đổi khôn ngoan hay không.

Rõ ràng là, để mất đi quyền lợi, bổng lộc mà mình đang hưởng là điều rất khó khăn. Chẳng mấy ai trên đời tự nguyện rời bỏ lợi và quyền mình được hưởng và đang nắm giữ. Càng không có, trong giai đoạn hiện nay, những con người toàn tâm phấn đấu cho dân giàu nước mạnh. Hãy tự vận vào bản thân mỗi chúng ta để biết đích xác điều đó, tất cả những hô hào, hiệu triệu dưới danh nghĩa “vì dân” đều là sự lừa bịp, dối trá.

Vậy thế lực chống lại điều mong ước của người dân là những ai? Liệu có phải là cái 1/3 như tiến sĩ Lê Kiên Thành nhận định? Theo Lê Kiến Thành, tham nhũng, được hưởng lộc thuộc về 1/3 (?) Nhưng chắc không phải tất cả 1/3. Số này là bao nhiêu? Có người nói là 100.000 (một trăm ngàn người). Tôi nghĩ nhiều hơn, phải hàng triệu. Vài ba triệu là ít. Cái lý của tôi là số người được bổng lộc nhiều lắm. Lớp này nối lớp kia. (Nếu tính số người này sống thêm 10-15 năm sau khi nghỉ, ta sễ thấy số được hưởng lộc nhiều lắm). Về hưu rồi vẫn còn phải dựa vào thể chế này, buông nó ra là mất “sổ hưu”. Rồi số người được nhồi nhét vào đầu lòng trung thành, chỉ biết “còn đảng còn mình” làm chuyên chính để giữ gìn chế độ, cũng đâu có ít. Nói vậy để biết muốn thay đổi sẽ gặp phải sự kháng cự quyết liệt của một số không nhỏ trong số 1/3.        

Liệu số người được “ổn định” cuộc sống đó có đến 1/3 dân số, có đến 30 triệu người? Tôi cho là không thể có một con số lớn như vậy. Ngân sách nào chịu cho thấu! Nòng cốt chống lại xu thế đổi mới chỉ là các quan chức được hưởng bổng lộc hậu hĩnh.

Vậy thì, nếu cuộc sống có chút nào đó bị đảo lộn, cái số sẽ được hưởng lợi chắc chắn nhiều hơn cái số được xã hội chu cấp cho “ổn định” kia.

Chắc chắn khi thời cơ đến, đa số người dân sẽ khiến cho số 1/3 kia (cho dù không tới) theo xu hướng thời thế, sẽ phải tỉnh ngộ. Cũng cần phải rõ, cái đa số còn lại không gồm tất cả 2/3, bởi từ lâu rồi, sự thờ ơ, vô cảm với chính trị của dân ta cũng lớn lắm.

Chẳng hay ho gì khi đất nước lại chia thành năm bè bảy mối và người dân, cuối cùng vẫn là người dân phải sống trong cảnh nồi da xáo thịt. Điều mà chẳng một nhân dân nào muốn.

                                             *****

Nhưng vấn đề là câu hỏi vì sao đất nước lại tồi tệ như hôm nay? Căn nguyên sâu xa từ đâu và làm thế nào để thoát khỏi sự tồi tệ đó. Xin thưa ngay, căn nguyên sâu xa là vì nước ta thiếu dân chủ (dân chủ với cách hiểu phổ quát mà thế giới văn minh định nghĩa). Tôi chỉ muốn bàn về dân chủ(2), bởi“Dân chủ được gọi là "hình thức nhà nước cuối cùng" và đã lan rộng trên khắp toàn cầu.”"The Global Trend" chart on Freedom in the World 2007: Freedom Stagnation Amid Pushback Against Democracy published by Freedom House  ( wikipedia)

Cái chúng ta thiếu là dân chủ. Dân chủ là điều cơ bản nhất mà đất Việt đang thiếu. Cũng cần hiểu rộng thêm, một đất nước không có dân chủ cũng tức là một đất nước mà quyền tự do, quyền con người không được tôn trong.

 “Dân chủ” là từ nhạy cảm mà phe 1/3 dùng để chỉ trích, vu cáo những người đấu tranh. Vậy nên, “Dân chủ” vẫn có thể bị hiểu lẫn, thậm chí bị coi là bọn phá hoại hay “thế lực thù địch”.

Trong hoàn cảnh đó, liệu có mấy người dám đặt ra câu hỏi “tại sao”, khi chúng ta dù đang sống dưới chính thể hết sức mất dân chủ, vẫn có người mạnh miệng nói “ta dân chủ vạn lần hơn”. Và dân ta thì vẫn im lặng. Dân chúng không được hưởng quyền dân chủ vì dân chúng không có quyền lực. Quyền lực đã nằm trong tay nhà nước độc tài, tức là, nằm trong tay một số người. Bởi:

“Nếu quyền lực thuộc về nhân dân, thì nhân dân có quyền thành lập các tổ chức chính trị của mình, và các tổ chức đó không nhất thiết phải lấy chủ nghĩa cộng sản làm phương châm tư tưởng, mà có thể lấy bất kỳ khuynh hướng tư tưởng nào. Sự tồn tại các tổ chức chính trị khác nhau là một điều kiện căn bản cho một hệ thống chính trị dân chủ. Vì chính các tổ chức chính trị này đại diện cho người dân về các khuynh hướng chính trị.(Nguyễn thị Từ Huy)”

Thử xem một số vấn đề của đất nước đã xảy ra gần đây do thiếu dân chủ:

-nếu có dân chủ thì chủ trương lớn của Đảng về hai nhà máy Bô-xít Tây Nguyên với bao nhiêu phản biện chí tình của các nhà khoa học, có được triển khai để đến hôm nay đưa vào sử dụng, không những không mang lại lợi ích mà tương lai có thể là tiềm ần thảm họa cho đất nước.

-nếu có dân chủ, liệu có chuyện chặt cây ở Hà Nội và lãnh đạo thành phố cứ khăng khăng bảo thủ “đó là một chủ trương đúng”.

-nếu có dân chủ, liệu có một Formosa với cả chục tỉ đô-la đầu tư và trong vòng một vài tháng, vượt qua các cửa ải của thủ tục đầu tư thuộc loại khó khăn, phiền hà nhất thế giới.

-nếu có dân chủ thì hàng loạt nhà máy nhiệt điện, nhà máy xi măng với những kỹ thuật lạc hậu liệu có được nhanh chóng đổ vào Việt Nam.

Biết cả đấy. Nhiều cấp lãnh đạo có liên quan biết cả đấy. Rất nhiều người nữa biết, các quan chức đương thời cũng biết nhưng vì món lợi của dự án mang về cho từng cá nhân quá lớn, nên họ bất chấp tất cả.

Và điều đó đã và đang xảy ra.

Đến lúc này có thể nói, nhẫn nhục, cam chịu là thói xấu của người Việt. Người dân đã thành nếp nghĩ trong đầu, cách tốt nhất là sống chung với sự cam chịu, nhẫn nhục đó. Đâu có mấy ai hiểu, chúng ta sống chung với nó cũng nghĩa là sống chung với cái ác. Con người trước đây vốn lương thiện sẽ trở thành ác lúc nào mà ta không hay. (Ý của nhà văn Nguyễn Mình Châu)

                                                            *****

Với những điều rõ rành rành đó, người dân Việt trở thành vô cảm, thơ ơ, bàng quan với tất cả. Giờ đây, họ chỉ quan tâm đến riêng mình(!) Một biểu hiện tê liệt về đạo đức con người. Cái chất NGƯỜI vốn rất NẶNG thì hôm nay, với dân Việt đã thành nhẹ bẫng. Một sự suy đồi đã được “ngâm tẩm” với thời gian trên nửa thế kỷ, được bắt đầu từ khi người dân tự trói buộc mình bởi một niềm tin mù quáng nhưng vô cùng mơ hồ với những từ ngữ tốt đẹp “tin tưởng và trung thành”.

Tôi đã tiếp xúc với nhiều bạn trẻ lứa tuổi sinh viên và được biết hầu như tất cả sinh viên, thanh niên hiện nay đều tìm cách “vô cảm, lãnh đạm” với vấn đề “chủ quyền” khi đèn xanh của nhà nước chưa bật. Họ được phép trốn tránh trách nhiệm một cách hợp pháp, không những không bị lên án mà còn như được âm thầm bảo hộ. Họ chỉ hiểu rất mơ hồ, sơ sài và đa phần không hiểu thực trạng, hiện tình đất nước trong những lúc đất nước có vấn đề rất nghiêm trọng, cần tiếng nói của họ.

Điều đó giải nghĩa tại sao, khi cây xanh bị đốn hàng loạt ở Hà Nội hay thảm họa môi trường do Formosa gây ra với biển miền Trung, chỉ có khoảng vài nghìn người xuống đường đấu tranh, khi lý ra, với những sự kiện như vậy, ở cả nước và đặc biệt Hà Nội, Sài Gòn, cần có một số lượng rất lớn, lan tỏa với hàng vạn người tham gia, trong đó lực lượng chủ yếu phải là thanh niên, sinh viên.

Viết đến đây lại bỗng nhớ cụ Phan Chu Trinh. Chẳng phải cả trăm năm trước cụ đã nhận ra cái hư hỏng, cái xấu của người Việt chúng ta rồi đấy ư(1). Có điều đáng bàn ở đây, ngày hôm nay, ta đang sống trong thời đại văn mình hơn thời cụ Phan, dân tình được học hành nhiều hơn, tiếp xúc với nền văn minh hiện đại nhiều hơn, nên số người cảm nhận được nỗi nhục đó lớn hơn. Nhưng thật ra còn tệ hại hơn, chúng ta không khổ bằng trăm năm trước nhưng rất, rất nhiều điều chúng ta xấu xa hơn. Chúng ta không chịu thay đổi.

Nếu chúng ta đã nhận biết được và chịu sửa đổi thì đâu đến nỗi có hiện trạng mọi thứ đều suy đồi thậm chí thối nát như hôm nay.

                                               

Cái khó trong cuộc đời vẫn là tìm ra nguyên nhân, biết nguyên nhân rồi thì phải tìm cách sửa. Khốn nỗi, người Việt ta đã biết nguyên nhân (tôi tin chắc như vậy) nhưng lại không chịu sửa đổi theo quy luật tiến triển của nó. Đó là mâu thuẫn, đó là căn nguyên bắt nguồn từ thể chế xã hội hiện tại. Đó là do thể chế độc tài, mất dân chủ tạo ra. Đây chính là nguyên nhân của sự “không chịu thay đổi hay không thể thay đổi”.

Vâng, cái đó bắt nguồn từ thể chế. Một thể chế cấm đoán tất cả những gì gọi là mới mẻ, bất đồng từ trứng nước.

Chính vì thâu tóm được tất cả quyền lực nên độc tài trở nên tham nhũng và thao túng được mọi sự giám sát. Sự việc tiếp theo là tham nhũng càng lớn hơn khi quyền lực lớn hơn.

Vậy thì nguyên nhân chính của sự không thể thay đổi chính là sự bất lực bắt nguồn từ không thể chống độc tài và tham nhũng bằng cơ chế nhà nước hiện hành. Bởi chống tham nhũng quyết liệt, đúng với mong mỏi người dân, nhà nước sẽ nhiễu loạn.

Vinh Anh-9/3/17

Ghi chú:

(1). Xem Phan Chu Trinh:10 điều bi ai của dân tộc Việt.

(2). Dân chủ(Wikipedia)

Dân chủ là một hình thức nhà nước, trong đó mọi thành viên đều tham gia vào việc ra quyết định về các vấn đề của mình, thường bằng cách bỏ phiếu để bầu người đại diện trong quốc hội hoặc thể chế tương tự.Dân chủ được định nghĩa thêm như "chính quyền của nhân dân, đặc biệt là: sự thống trị của số đông" hoặc "một chính phủ trong đó quyền lực tối cao được trao cho người dân và thực hiện bởi họ trực tiếp hoặc gián tiếp thông qua một hệ thống đại diện thường liên quan đến việc tổ chức định kỳ các cuộc bầu cử tự do".Theo nhà khoa học chính trị Larry Diamond, chế độ dân chủ bao gồm bốn yếu tố chính:

1    Một hệ thống chính trị cho việc lựa chọn và thay thế các chính phủ thông qua bầu cử tự do và công bằng.

2    Sự tham gia tích cực của công dân, trong chính trị và đời sống dân sự.

3    Bảo vệ quyền con người của mọi công dân.

Một nguyên tắc của pháp luật, trong đó các luật và thủ tục áp dụng chung cho tất cả các công dân.^[

Những nền dân chủ hiện đại bao gồm những định chế sau đây:

4    Hiến pháp để giới hạn các quyền và kiểm soát hoạt động của chính phủ, có thể là hiến pháp thành văn, bất thành văn hoặc hỗn hợp cả hai loại.

5    Bầu các ứng cử viên một cách tự do và công bằng.

6    Quyền bầu cử và ứng cử của người dân.

7    Quyền tự do ngôn luận, tự do lập hội, v.v...

8    Quyền tự do báo chí và quyền truy cập thông tin từ nhiều nguồn.

9    Quyền tự do giao thiệp.

10  Quyền công bằng trước pháp luật và xét xử tuân theo quy tắc của pháp luật.

Người dân được thông tin về quyền lợi và trách nhiệm dân sự.