Nhìn lại “cái mặt cuộc đời” năm 2016

Thật tình, mình chẳng muốn đóng vai trò tổng kết. Cũng đã tự biết thân phận, không phải tầm cỡ để làm tổng kết những chuyện một năm đã qua. Cái ghi chép này để dành cho mình và một vài người bạn “cùng chí hướng” có thể quan tâm. Nhưng các bạn í không chịu thổ lộ tâm can. Đời là thế! Vẫn biết và từ lâu rồi đã chấp nhận cái điều là “mỗi người một ý và cái thằng khôn thì cứ ăn nói lí nhí…”. Nhưng quả thật vẫn muốn mấy bạn “í” đọc. Hãy cố đọc để cho mình khỏi trạnh lòng.

1. Đại hội Đảng toàn quốc. Một khi còn điều 4 Hiến pháp thì yếu tố Đảng không thể không nói đến bởi “tầm ảnh hưởng lớn lao” của nó trong cuộc sống xã hội ta.

Đầu năm, vì có đại hội Đảng, mình hy vọng nhiều vào sự thay đổi. Nói là “nhiều” nhưng vẫn có giới hạn ở cái độ tự răn mình: “biết là không thể có chuyện ấy, chuyện ấy là không tưởng, không thể xảy ra đâu…” để đừng bị hụt hẫng sau đó. Thú thật, ý nghĩ về sự “vẫn như cũ” nó luôn chiếm lĩnh tâm trạng. Vậy mà vẫn hy vọng. Con người mình cứ hay hão huyền. Người đời vẫn vậy mà. Đấy là chuyện đại hội đảng lần thứ … vừa rồi đó.

Tin tức bí mật của đại hội đã bị lộ từ trước đó trên mạng với những nguồn tin tin cậy bán bí mật, bán công khai như: “thư gửi cấp rất to… và phê phán chuyện có yếu tố nước ngoài hay phản động, kẻ thù gì đó… và bản luận tội những… nhiều tội lắm cơ...” Đọc và bàn luận về cuộc “nội chiến” giữa đương kim Thủ tướng và Tổng bí thư với những bán tín bán nghi, ai cũng có lẽ riêng của mình theo cái lý mà mình muốn, mình mong và nghe ngóng được. Và rồi cũng có kết quả. Một cuộc bàu cử cũng có thể nói là ngang ngửa, gay cấn với nhiều điều ít ai ngờ có thể có giữa những người đồng chí, đến gần phút chót mới được “phanh phui”, chẳng kém cuộc bàu cử ở bên kia đại dương là bao nhiêu.

Chẳng hiểu sao, khi công bố kết quả, cảm thấy mặt ai cũng phảng phất nét buồn thâm u của “thất vọng”, vì sự chờ đợi, niềm mong muốn, nỗi ước nguyện đã không xảy ra. Sau nghĩ lại, tự mình buồn nên nhìn cái mặt ngoài đời nó thế. Vâng “cái mặt đời” nó thế!

Đoạn kết của màn trình diễn là lời tạm biệt có chất dân dã về làm người tử tế của Thủ tướng Dũng, sự hể hả vì được tín nhiệm trăm phần trăm không ngờ của Tổng bí thư. Những câu nói ẩn chứa cái chịu đựng khiêm nhường, cam chịu của kẻ ra đi và cũng mang đầy niềm tự hào, phấn khích của kẻ chiến thắng.

Nhưng hầu như ai cũng mong một sự thay đổi là sao? Quá dễ trả lời phải không ạ. Vì tất cả đều mong muốn cái mới. Có điều phải nói ở đây, ai cũng muốn thay đổi nhưng cũng chẳng mấy ai chịu  “động thủ”. Đã vậy lại ngóng cái lão Ô-ba-ma để chờ nó mang đến cho cái “thay đổi” và thổ lộ ra hết ngoài sự sung sướng khi tiếp đón lão ta, cứ như làm như vậy để quên đi cái nỗi thất vọng vì phải chịu đựng những điều quá buồn tẻ ở trong nước thời gian vừa qua.

Dân Việt mình nó là như thế. Chúng ta luôn chờ, kiên nhẫn chờ và tin sẽ có phép màu mà ông Bụt, bà Tiên sẽ mang đến như trong cổ tích thời thơ ấu.

Đấy có phải là cho dẫu có truyền thống 4000 năm mà dân tộc mình vẫn “không chịu lớn” không? Có “ngộ” không?

2. Thiên tai và nhân tai như một thứ “đông tây y kết hợp” giáng vào đầu dân

 A./Chuyện biển miền Trung bị bức tử

Đến bây giờ thì bộ mặt Formosa đã bộc lộ rõ ràng với đặc sản siêu ấn tượng độc hại bởi những gì thương hiệu này gây ra cho dân nước ta và nếu ai đó muốn mở lòng từ bi chắc cũng cần đắn đo chứ đừng phang bừa như ông nào đó kêu gọi sự nhân hậu, lòng vị tha trong tâm hồn Việt.

Vậy nhưng tại đất Việt mình đây, vẫn tồn tại cách đánh giá thảm họa do Formosa gây ra cho 4 tỉnh miền Trung chỉ là sự cố ô nhiễm môi trường. Chắc chắn kẻ nói “thảm họa” và kẻ nói “sự cố ô nhiễm” hiểu sự khác nhau giữa 2 từ đó. Sự khác nhau đó cũng là thể hiện quan điểm khác nhau có tính sống còn giữa những người bị thiệt hại và những kẻ gây ra thiệt hại.

Tôi đứng về phe nước mắt dân chúng, tôi cho đây là thảm họa, một bi kịch lẫn hài kịch cho đất nước ta với những vai diễn quá tồi và lộ liễu trên sân khấu của “cái mặt cuộc đời”. Nó quá tồi vì ròng rã mấy tháng trời, những kẻ có trách nhiệm đã trốn tránh trách nhiệm, những kẻ luôn mồm nói bảo vệ dân mà lại ngấm ngầm vào hùa với nhau và với kẻ gây nên tội giết dân, những kẻ đưa ra những tuyên bố trái ngược, ngu ngốc, thiếu kiến thức, cứ lầm tưởng thời mà chúng ta đang sống hôm nay là thời mông muội.

Qua sự vụ được thế giới coi là thảm họa này, có việc phải chất vấn:

 Trên thế giới, liệu có nhà nước nào lại mang quân đi đàn áp chính những kẻ bị thảm họa môi trường gây hại khi họ đi đòi quyền lợi chính đáng của mình? Khi thảm họa đó tác động trực tiếp làm tổn hại sức khỏe, cuộc sống gia đình và quê hương của họ, họ kéo nhau đi kiện thì bị ngăn cản. Tại sao nhà nước lại cho lực lượng an ninh can thiệp và bảo vệ kẻ thủ mưu gây tội ác, cản trở việc đòi quyền sống của người dân?

Nghĩ lại những ngày tháng 5 mùa hè nóng rực ấy vẫn thấy ngực đau buốt rát vì biển bạc trắng cá chết, sự chết chóc kéo dài như giải khăn tang chạy ven bờ biển vì nhiễm độc mà chỉ có vài nghìn người xuống đường đấu tranh đòi công lý cho biển, đòi quyền được đền bù chính đáng cho người dân. Đau lòng lắm!

Vẫn biết thái độ dân ta với thằng Tàu khựa bây giờ đã khác cách đây vài ba năm. Nhưng vẫn thấy lòng người còn “li tán trăm mối” lắm.

Người Việt chúng ta lại lần nữa muốn sống trong chờ đợi những tấm lòng nhân hậu, tình thương từ những tác động bên ngoài. Và rồi người dân xứ Đài đã lên tiếng thay cho dân Việt. Quốc hội xứ Đài đã lên tiếng thay cho Quốc hội Việt lên án và vạch ra bộ mặt thật của Formosa. (Xin nói thêm: Để xảy ra thảm họa biển, các cơ quan NN mới đổ xô vào đánh giá hệ lụy của nó và phát hiện nó tồn tại gần 60 lỗi. Từ đó đến nay, chẳng ai biết đó là những lỗi gì và cũng từ đó, mỗi lần có đoàn NN vào kiểm tra, lại thông báo cho dân chúng được biết họ đã và đang khắc phục gần hết các sai sót)

Đấy là nỗi nhục quốc thể hay đấy là niềm vui được đồng loại chở che. Không, đấy là một nỗi nhục! Người Việt chúng ta không tin nhau, không biết dựa vào nhau để bảo vệ nhau cùng chống cái ác và cứ ngậm tăm để cái ác hoành hành. Nỗi lòng con người còn cách trở lắm.

Vậy thì sao? Lại hỏi và lại phải trả lời. Cái mặt thật cuộc đời hôm nay nó là như thế. Chúng ta như sống chỉ vì mỗi một chúng ta, chúng ta quên cộng đồng và đó là cái giá phải trả cho sự chối bỏ cộng đồng. Điều đó cũng có nghĩa là chúng ta sẽ lần lượt từng người cùng  đi dần đến cái chết.

B./Cái đấy gọi là nhân tai, cái sự việc đã rồi. Cũng sẽ còn nhiều nhân tai khác nữa. Xin nói đến cái họa nhân tai lơ lửng cũng chẳng khác thằng Formosa. Tôi muốn nói về “cái” đại dự án thép Cà Ná, vì mới đọc được lời thề quyết tâm của Bộ trưởng Trần Tuấn Anh. Ông Bộ trưởng đã thề “nếu có hệ lụy gì với nhân dân thì ông sẽ chịu trách nhiệm.”

Tôi cho đây là một điều ngu xuẩn. Chịu trách nhiệm kiểu gì ở xứ này? Phê bình nghiêm khắc hay phê bình trước toàn dân, hở Bộ trưởng?

Xin nói ngay, chẳng có một lời thề, một lời hứa của một ông công dân, một ông đảng viên hay một ông Bộ trưởng nào có thể lấy sinh mạng và cuộc sống người dân được hết. Hãy noi gương Bô-xít Tây Nguyên, hãy lấy gương Formosa và mười mấy cái công trình lỗ ngàn tỉ đang biến thành những món nợ chất trên vai con cháu kia để phát ngôn cho chín chắn.

Lời thề của ông là lời thề cá trê chui ống.

Năm lần bão lũ, có cả nước hồ, nước thủy điện và nước Trời “chảy qua hồ” nữa đổ vào dân miền Trung tháng trước nữa. Đúng là nhân tai và thiên tai kết hợp với nhau đổ xuống đầu đồng bào miền Trung như một đại thảm họa “Đông Tây y kết hợp”. Sao dân mình khổ thế và nó đúng là “cái mặt cuộc đời” khốn nạn của năm nay.

3. Tự chuyển hóa, tự diễn biến là rất biện chứng

Nói đến năm 2016, vào những ngày cuối năm không thể quên được những từ ngữ thường được nhắc đến khi vui đùa: sự tự chuyển hóa, tự chuyển biến, diễn biến trong mỗi con người và trong cộng đồng xã hội. Ngẫm ra, thấy điều đó vô cùng biện chứng. Biện chững cũng là “cái mặt đời” rất thật.

Biện chứng! (Mình rất kỵ tự này nhưng vẫn phải dùng). Nó chứng minh chẳng cái gì là tồn tại vĩnh viễn, chẳng cái gì là bất di bất dịch. Biện chứng là gì? Biện chứng hiểu một cách khái quát theo triết học Mác-Lê: Mọi sự vật đều có quá trình phát sinh, phát triển và diệt vong. Nghĩa Việt hóa là: Nhân nào quả ấy, gieo gió gặp bão, ác giả ác báo… Cuộc đời đẹp và luôn hướng đến sự tốt đẹp hơn vì nó không mãi mãi cũ kỹ. Cái lý người ta dạy nhau là như thế.

Dân tộc ta đang chuyển hóa, đang muốn có sự thay đổi. Thực ra, đã có một thăm dò xã hội nào đánh giá được nỗi lòng con người trong những năm tháng này đâu. Bởi như trên mình đã viết ra cái ý: “lòng tin của chúng ta với nhau là thứ xa xỉ”. Người ta còn nhìn mặt và còn chờ thời cơ rồi ngẫm chán mới quyết định rằng có nên gửi gắm cái niềm tin ấy không. Cái chất khôn lỏi, khôn vặt của anh nhà quê là như thế, của dân mình là như thế. “Ăn cơm đi trước… Các bác cứ làm đi… Em thì cứ từ từ xem sao cái đã…”

Nhưng kẻ viết những dòng này, chủ quan mà nói, với những người có đầu óc quan tâm đến thời thế, thì thấy cũng nhiều người muốn có sự đổi mới cho đất nước này lắm. Nhưng cũng cảm nhận được, số muốn thay đổi hiện nay không bằng số muốn giữ nguyên như cũ đâu. (Nghĩa là nếu thay đổi mà cuộc sống của tôi khác hôm nay thì tôi không muốn đâu)

Nhưng xu hướng muốn hay đòi phải thay đổi thì lớn hơn. Tương lai không xa sẽ là xu hướng đó. Cái đó cho mình niềm tin là cái mới đang và sẽ lấn át cái cũ kỹ. Chắc trong mỗi chúng ta vẫn đang có sự tự diễn biến, sự tự chuyển hóa và vậy nó là biện chứng đấy, nghĩa là nó phù hợp với sự phát triển. Mình mong cái biện chứng này nó tiến nhanh.

Còn xu hướng cho rằng ngay trong đảng cũng đang có sự tự chuyển hóa. Một số không nhỏ trong họ, những người hiểu biết thì hoặc là tuổi cao, sức yếu hoặc là đã an phận với cuộc đời, vì thấy rằng “hưởng lộc đời như vậy là được rồi, không hơn được nữa đâu”. Họ chỉ còn đặt hy vọng vào sự tự lột xác của đảng cộng sản và những người nắm quyền hành. Than ôi, tự lột xác ư? Đây cũng là hình ảnh không sáng sủa của “cái mặt đời.”

 Nhưng cũng than ôi, số không quan tâm nhiều lắm và đó chính là sự thờ ơ với những vấn đề bức xúc diễn ra trước mắt họ. Cái loại này nhiều, nhiều lắm. Để loại người này thay đổi được thái độ, cách nhìn nhận, không gì bằng đưa quyền lợi để họ xách về. Đó cũng là “cái mặt đời” thật.

4. Về phong trào đấu tranh đòi dân chủ

Mong muốn đất nước phát triển và người dân có cuộc sống hạnh phúc thì không thể cứ mãi sống với thứ tư duy giáo điều cổ hủ cách đây cả thế kỷ là điều mà ai cũng biết. Muốn được như vậy thì cần phải có một lực tác động vào sự giáo điều trì trệ, thành trì của sự phản tiến bộ trong xã hội. Phong trào dân chủ đang đóng vai trò là động lực tác động vào sự cổ hủ như vậy.

Vậy “Phong trào dân chủ” đã có tác động thế nào? Đây là câu hỏi mà bất kể ai quan tâm đến sự thay đổi đất nước, mong đất nước tiến lên, không thể cứ mãi tụt hậu với lân bang, đều mong mỏi có câu trả lời chính xác. Vấn đề chính, cần có con mắt nhận định khách quan, không thiên lệch.

Phong trào dân chủ thực chất là một thành phần, một nhân tố quan trọng trong phản biện xã hội mà xã hội hiện nay chưa công nhận. Nói chính xác hơn là nó chưa được thừa nhận một cách hợp pháp, dẫu rằng nhà cầm quyền cũng không thể từ chối. Thống kê chưa chính xác, trong nước hiện nay tồn tại khoảng trên dưới ba chục tổ chức xã hội dân sự có xu hướng phản biện xã hội và đấu tranh cho một xã hội dân chủ được thực hiện trên đất nước ta. (Lưu ý từ phản biện luôn mang tính tích cực, chỉ có ý nghĩa xây dựng và đấu tranh với những chủ trương, chính sách tổn hại đến sự phát triển đất nước).

Nhưng theo tôi, một điều dễ nhận thấy là các tổ chức có xu hướng dân chủ trong thời gian qua hoạt động yếu ớt, nhỏ lẻ, không có sự liên kết, gắn bó và tình đoàn kết cần thiết để tạo thành một khối lớn, tạo ra sức mạnh. (Điều này chắc chắn rất khó khăn). Gần đây lại có những xích mích cá nhân làm cho phong trào đấu tranh đã yếu càng èo uột và chính từ đó, tôi có cảm giác, có hơi hướm của cái gọi là “anh hùng nhất khoảnh, tôi làm và tôi chứng minh với mọi người là tôi đúng, cứ tham gia phong trào đi và sẽ tìm ra người cần tìm…”, một điều dễ mắc phải với những người đấu tranh, một điều không đáng có của những người có một tầm nhìn rộng.   

Hoạt động của phong trào trong cả năm chỉ rộ lên vài đợt, đó là tổ chức được 3 lần kỷ niệm, tưởng niệm về các cuộc chiến của những người đã hy sinh bảo vệ biên giới và hải đảo, vài cuộc biểu tình phản đối tác hại nguy hiểm do Formosa gây ra. Trong năm nay,  trên mạng cũng vài lần, sau cuộc biểu tình về môi trường ngày 1/5, có lời kêu gọi toàn dân xuống đường của vài cá nhân nhân danh tổ chức nào đó, đều gần như rơi vào hư không, chẳng mấy tác dụng. Những thành viên tích cực của các tổ chức thường bị chính quyền o bế, gây khó dễ và sách nhiễu về nhiều phương diện. Vì những lý do đó, phong trào đấu tranh do các tổ chức này khởi xướng thường dễ bị bẻ gãy, bóp nát trong trứng nước.

Nói đến những người đấu tranh cho nền dân chủ, có lẽ chúng ta chưa có một sự nhìn nhận đúng mức vai trò của vị trí lãnh đạo và những hạt nhân, mặc dù trong thâm tâm mỗi người đều  biết có những con người mà mình tôn trọng, nể phục và xứng đáng là người giương cao ngọn cờ tiên phong. Tiếc rằng, chúng ta chưa có điều kiện thể hiện ra điều đó và cá nhân những con người đó cũng chưa dám đảm nhận trách nhiệm lớn lao này.

Trong năm, tôi nhớ lời kêu gọi đối thoại của giáo sư Chu Hảo. Tôi nhiệt tình ủng hộ. Nhưng tiếc thay, bài viết của ông không được quan tâm có lẽ cũng vì cái tâm lý “cá mè một lứa” nên còn chưa được đồng tình của đông đảo giới đấu tranh và giới trí thức. Tiếc thay!

Cũng nhân dịp này, tôi không thể không ngưỡng mộ Trần Huỳnh Duy Thức, Nguyễn Hữu Vinh (Ba Sàm), Nguyễn Văn Đài, Bùi thị Minh Hằng, Cấn thị Thêu… còn trong chốn lao tù và quyết không từ bỏ mục tiêu đấu tranh. Với tôi, những con người đó luôn là nhưng người tôi quý trọng. 

Điểm sáng của năm, ghi nhận cuộc đấu tranh của đồng bào công giáo và ngư dân miền Trung phản đối và khởi kiện Formosa là có tổ chức, có quy mô và mục đích rõ ràng hơn cả. Những cuộc biểu tình ôn hòa, hay khiếu kiện tập thể đó có tiếng vang nhất định trong xã hội. Tôi đôi lúc trộm nghĩ, trung tâm các sự kiện chính trị đã không còn ở Bờ Hồ nữa. Đấy chẳng lẽ không đáng để mọi người suy nghĩ.