NGƯỜI BÊN KIA

Người bên kia

Lớp người đã vào ngưỡng “xưa nay hiếm” như mình khó có thể thay đổi được nếp nhăn cố hữu đã thành sạn sỏi trong đầu, một khi đã có “ấn tượng” về một điều gì đó hoặc với ai đó. Cái nếp nhăn thành nếp đó được gọi một cách khác là thủ cựu, bảo thủ.

Nhưng lớp người xua nay hiếm đó cũng có thể bộc lộ sự chín chắn và hiểu biết siêu phàm. Chẳng vậy mà lão Văn Chinh có dẫn câu tục ngữ Việt, mà lần đầu mình được nghe: “ Vua cũng không cãi lão bảy mươi”. Chẳng hiểu sự chính xác đến đâu, nhưng với các lão già như mình, thay đổi được suy nghĩ đã hằn thành nếp, khó lắm!

Cái điều khó thay đổi đó có thể phải loại trừ mình. Mình luôn sẵn sàng nhận “tội”, nếu biết mình sai. Mình biết mình không cổ lắm. Trước đây đã có chuyện xảy ra với mình và một bạn đồng nghiệp, thân và trẻ hơn chục tuổi ở một cơ quan khác. Mình nói như mắng anh bạn kia (có lẽ vì thân nên mình đã quá đà). Còn về cậu ban, phần vì nhỏ tuổi, phần vì có thể lý lẽ cũng yếu (chuyện về vấn đề gì lâu rồi, không nhớ nữa), cậu bạn kia lặng im chịu trận, kể cả khi mình nói nặng lời: “mày ngu”. Người xung quanh cũng nghe được câu chuyện trên và một cô bé quen thân cũng có mặt, lựa lúc vắng người, cô đến nói với mình: “anh mắng anh ấy hơi quá…” Mình im lặng.

Lần sau gặp mặt lại cậu bạn, mình chủ động đến xin lỗi anh bạn trẻ kia và kết quả tình càng thêm thân. Thân cho đến hôm nay. Có chuyện gì mình gọi, cậu ta đều rất nhiệt tình.

Nói một chuyện như vậy là để chứng minh sự “biết” cầu thị của mình. Đầu mình không đến nỗi sạn sỏi.

Chuyện vậy để nói chuyện hôm nay, trên cái đất của “cái thằng Mỹ” này.

Chẳng hiểu còn ở xứ nào như xứ ta nữa không, cái sự thù hận về tư tưởng nó hằn lâu thế. Nửa thế kỷ rồi vẫn chưa nguôi ngoai. (Ở đây mình chỉ nói về lớp người “xưa nay hiếm”. Bọn con cháu mình nó đâu có biết chiến tranh. Chiến tranh chỉ từ đầu óc bố mẹ nó lây sang mà thôi) Sẵn có suy nghĩ đó (vậy là mình vẫn bảo thủ), khi tiếp xúc với người “phía bên kia”, mình luôn dè chừng, ngộ nhỡ… sơ sểnh, sẽ có thể bị chiếu bí.

Bởi là chuyện chính trị, liên quan đến tư tưởng, quan điểm lập trường, nên giữa những người khác chiến tuyến ngày xưa, dẫu có là họ hàng, cũng rất nhiều khi chỉ đơn thuần là cuộc đón tiếp xã giao. Mình đã có những cuộc tiếp xúc như vậy hồi Sài gòn mới giải phóng. Mọi cuộc gặp đều nặng nề như thiếu không khí thở, không có lối thoát. Tất cả chỉ mong sớm chấm dứt và “anh đi đường anh, tôi đi đường tôi”. Khi chấm dứt câu chuyện, ai cũng thở phào: “vậy là xong!” Độ căng thẳng về tư tưởng khi nghe những lời lên án xã hội của người “phía bên kia” mà thực chất cứ như nghe họ đang mắng chửi mình, khiến con người mụ mị, ức chế thêm nhiều lắm. Nếu người cả hai phía không biết kìm nén, tất có thể sẽ đến cãi vã to tiếng, thậm chí là từ bỏ nhau luôn.

Có chuyện như vậy xảy ra với người “bên thắng cuộc” là bởi “bên thắng cuộc” có rất nhiều cái dở. Những cái dở đó mang đến nhiều nỗi ấm ức cho kẻ thuộc phe bên kia. Vì đâu nên nỗi? Những người ngồi bên nhau đây đều như nghĩ “cái tội” này sinh ra từ “bên thắng cuộc”. Không, không phải do chúng tôi, những người thuộc “bên thắng cuộc” gây nên, nhưng những người như chúng tôi cũng phải biết là không thể vô can. Điều không vô can đó, đa số người “bên thắng cuộc” không nhận ra. Từ cái điều không nhận ra hoặc cố bảo thủ không nhận ra đã làm cho mâu thuẫn thêm trầm trọng. Chỉ khi mà người cả hai phía đều nhận ra phần yếu của mình và tìm cách san lấp đi những bất đồng, tìm ở nhau những nét tương hợp, mới có thể lại gặp và nói chuyện với nhau một cách ôn hoà và bình tĩnh.

Khoảng thời gian hơn ba chục năm là quá đủ để chúng ta tự đánh giá về mình, phe mình và về người phía bên kia, phe bên kia. Những ai vẫn cứ khư khư mang nỗi hận thù sẽ chẳng mang lợi gì cho đất nước và cho chính bản thân họ. Phải hiểu rằng, điều mất mát, thiệt thòi này xảy ra ở cả hai phía. Nhưng phải công nhận một điều, từ sau ngày 30/4, phía “bên thắng cuộc” gây ra nhiều nỗi oan khiên không đáng có cho người phía bên kia nhiều hơn. Thí dụ như để xảy ra chuyện với những “thuyền nhân”, chuyện xảy ra với những người từng làm việc trong bộ máy Nhà nước ở phía bên kia, họ đã phải chịu truy bức về tư tưởng trong các nhà tù cải tạo, chuyện chiếm đoạt gia sản của các nhà tư bản… Không nhận biết và công nhận những lỗi lầm của mình, không thể hàn gắn được vết nứt trong lòng dân tộc

Chuyến đi thăm con lần này, mình toàn tiếp xúc với những người ở “phía bên kia”, lại nữa, toàn là những người họ hàng. Người họ hàng có cái khó là phải lựa lời đừng để mất lòng. Nhưng không vì mất lòng mà lại chịu bị đuối lý. Mình đi không có một đồng minh nào thuộc “bên thắng cuộc”. Vì vậy, trong hành trang chuẩn bị, luôn có sự đề phòng, vì mình vừa vào ngưỡng “cổ lai hi”, cái ngưỡng mà như mình nói ở trên, nói ra phải có lý có lẽ, và vì thế cần phải nói đúng. Cái điều hiểu là đúng ở đây phải trên cơ sở nhân văn, con người, tuyệt không thể dựa trên một luận thuyết của một chủ nghĩa nào đó được. Thế mới có chuyện “Vua cũng không cãi được” chứ!

Rất may là tư tưởng, tâm tư, suy nghĩ và thậm chí bằng cả hành động của mình đã qua thời tự biến đổi. Chẳng cần phải ai giác ngộ mà chính sự thật của đất nước giác ngộ mình. Mình đã tìm được cái lý của cuộc sống của mình trong điều kiện hiện nay của đất nước. Chính vì cái lý đó mà cuộc sống những năm cuối đời này không tẻ nhạt vì mình đã dấn vào, đã tham dự vào cuộc đấu tranh đòi thay đổi để đất nước đi lên. Cái điều mà rất rất nhiều người hiện nay, kể cả những người bà con sống nơi hải ngoại hiểu được.

Và điều đó tự dưng dẫn mình đến gần gũi với những người bà con của mình, cũng như cũng tự nhiên đưa mình xa các bạn chiến đấu cũ, những người một thời gần gũi nhưng lại không nhận thức được tình trạng đất nước hôm nay.

Vậy là, ở bên nước, mình cô đơn trong suy nghĩ và hành động. Sang đây, mình có người “cùng hiểu” để thông cảm. Một sự đảo ngược trong cuộc sống.

Mình mở đóng ngoặc hai từ “cùng hiểu” bởi lẽ trong cái gọi là “cùng hiểu” đó, vẫn có khoảng cách. Một bên nhận ra những sai lầm thiếu sót, một bên có phần hể hả vì những sai lầm, thiếu sót. Khoảng cách này chênh vênh và mong manh. Nếu một ai trong hai bên, có những lời nói quá đà phê phán thiếu công tâm. Vậy là trong cuộc chuyện trò, vẫn phải cân nhắc những điều muốn nói, thậm chí phải bớt lời. Có lẽ ít lời vẫn luôn là một điều hay. Biết vậy, nhưng mình vẫn là người đa ngôn.

Rồi những cuộc chuyện trò cũng kết thúc, chuyến đi cũng kết thúc. Cái mình tìm được là sự đồng cảm hơn của những người bà con phía bên kia. Cái nhận ra là con người ta nếu biết phân tích sự việc thấu đáo, sẽ tìm được tiếng nói chung, tiếng nói chung đó là sự mong muốn hoà hợp. Chiến tranh, thắng thua chỉ còn là những kỷ niệm trong mỗi con người.

Mà cuộc chiến vừa qua, bên nào là người chiến thắng? Câu trả lời đã lởn vởn trong đầu mình từ những ngày đầu vào Sài gòn với suy nghĩ: miền Bắc mình đói rách quá. Thắng mà làm gì nếu đời sống cứ mãi đói nghèo cho đến tận hôm nay, vác mặt ra ngoài là cảm thấy cái yếu kém của mình rồi.

Có phải người bên kia cũng đã góp phần thay đổi đầu óc mình để mình sớm nhận ra những điều sai trái của “bên thắng cuộc”. Một phần cũng nhờ những người đó đấy.

                                                                                                                                                           Vinh Anh-Chicago

                                                                                                                                                                  6/11/2014